Niniejsza analiza odnosi się do kryzysu, którego doświadcza Republikańska Partia Ludowa (CHP), interpretowanego przez pryzmat teorii kooptacji elit. Zastosowanie tej perspektywy teoretycznej pozwala lepiej zrozumieć obecny kryzys CHP, będącej główną partią opozycyjną w Turcji. Tekst koncentruje się na pytaniu badawczym: W jaki sposób CHP, mimo sukcesu wyborczego w 2024 roku, pozostaje podatna na kryzys wewnętrzny i procesy kooptacji elit?

Główna teza analizy zakłada, że kryzys CHP po wyborach lokalnych 2024 roku wynika nie tylko z jej wewnętrznych napięć organizacyjnych, lecz także z oddziaływania mechanizmów charakterystycznych: presji prawno-administracyjnej, kooptacji lokalnych elit oraz asymetrii zasobów między partią rządzącą a opozycją. Tekst ma charakter analizy eksperckiej i opiera się na przeglądzie literatury dotyczącej kooptacji elit oraz analizie wybranych wydarzeń politycznych, decyzji instytucjonalnych i przekazów medialnych z lat 2024–2026.

Kooptacja elit jako mechanizm trwałości reżimów

Instytucje polityczne są często wykorzystywane do włączania grup opozycyjnych – szczególnie elit opozycyjnych – w struktury reżimu, w celu osłabienia ich potencjału mobilizacyjnego i ograniczenia zdolności do stawiania skutecznego oporu. Proces ten określany jest mianem kooptacji (Dollbaum, 2017, s. 110). Może on przyjmować różnorodne formy, w tym selektywne przekazywanie zasobów, stanowisk oraz możliwości politycznych lub ekonomicznych wybranym jednostkom i grupom (Svolik, 2012, cyt. za: Dollbaum, 2017, s. 110). W zamian za uzyskane korzyści autokrata oczekuje, że wskazani aktorzy nie będą wykorzystywać swojej pozycji do działań przeciwko reżimowi (Shleifer & Treisman, 2000, s. 8-9, cyt. za: Dollbaum, 2017, s. 110), a także że będą używać dostępnych zasobów zgodnie z interesami władzy (McFaul, 2001, cyt. za: Dollbaum, 2017, s. 110).

Kooptacja elit stanowi jeden z kluczowych obszarów badań nad trwałością reżimów autorytarnych i hybrydowych. Dostarcza ram analitycznych pozwalających wyjaśnić, dlaczego niektóre systemy polityczne są zdolne do utrzymywania stabilności mimo ograniczonej legitymizacji społecznej. Perspektywa ta zakłada, że trwałość reżimu nie opiera się wyłącznie na represjach, lecz również na instytucjach generujących określone bodźce, korzyści i mechanizmy zależności. W tym ujęciu autokraci postrzegani są jako racjonalni projektanci instytucji, których celem jest wytwarzanie zachęt prowadzących do rezultatów zgodnych z interesami reżimu (Dollbaum, 2017, s. 110). Koncepcja ta jest dobrze ugruntowana w literaturze przedmiotu i stanowi istotny nurt badań nad funkcjonowaniem reżimów autorytarnych oraz hybrydowych (Gandhi & Przeworski, 2007; Shleifer & Treisman, 2000; Svolik, 2012; McFaul, 2001; Dollbaum, 2017).

Władze autorytarne lub hybrydowe mogą przedłużać swoje rządy poprzez kombinację różnych instrumentów: represji, działań sądowych, presji administracyjnej, manipulacji wyborczych oraz kooptacji elit opozycyjnych. W przypadku współczesnej Turcji mechanizmy te są szczególnie widoczne w relacjach między obozem rządzącym a opozycją samorządową i parlamentarną. Dlatego teoria kooptacji elit stanowi użyteczne narzędzie do analizy kryzysu CHP po wyborach lokalnych w 2024 roku.

W raporcie Freedom House Turcja została sklasyfikowana jako państwo o bardzo niskim poziomie wolności politycznych i obywatelskich. Podkreślono, że AKP staje się coraz bardziej autorytarna, konsolidując władzę poprzez zmiany konstytucyjne oraz więzienie przeciwników politycznych, niezależnych dziennikarzy i przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego (Freedom House, 2026).

Od sukcesu wyborczego do kryzysu: CHP po wyborach lokalnych 2024 roku

Próba zamachu stanu z 15 lipca 2016 r. była przełomem, który doprowadził do ustanowienia w Turcji rządu jednego człowieka poprzez transformację systemu politycznego z parlamentarnego w prezydencki. Zmiana ta zakończyła się wyborami 24 czerwca 2018 r. Od tego momentu obserwuje się szybkie odchodzenie Turcji od uznawanych za uniwersalne wartości demokratycznych – liberalno-demokratycznych standardów państwa prawa, pluralizmu politycznego i ochrony praw obywatelskich – których częścią Turcja starała się niegdyś zostać (Baş, 2021).

Wybór Recepa Tayyipa Erdoğana na trzecią kadencję prezydencką 3 czerwca 2023 roku wywołał rozczarowanie, szczególnie wśród opozycyjnych wyborców oczekujących politycznej zmiany. Pogłębiający się kryzys gospodarczy, rosnące koszty życia oraz niepewność dotycząca przyszłości sprawiły, że część społeczeństwa zaczęła postrzegać emigrację jako realną alternatywę życiową.  Pomimo tych wydarzeń wybory samorządowe w 2024 roku przyniosły opozycji nowe nadzieje. Republikańska Partia Ludowa po raz pierwszy od wielu lat zakończyła wybory jako największa siła polityczna w kraju, co część społeczeństwa odebrała jako zapowiedź możliwej zmiany układu władzy. Jednak mimo wyborczego sukcesu CHP zaczęła doświadczać poważnych problemów – zarówno wewnątrz partii, jak i w relacjach z otoczeniem politycznym.

Jedną z postaci, wokół których koncentrowały się nadzieje na zmianę, był Ekrem İmamoğlu. Jego ponowne zwycięstwo w wyborach na burmistrza metropolii Stambułu wzmocniło przekonanie, że w przyszłości może stać się realnym kandydatem opozycji na urząd prezydenta. Już przed wyborami prezydenckimi w 2023 roku część elektoratu opozycyjnego postrzegała İmamoğlu jako polityka o większym potencjale mobilizacyjnym niż Kemal Kılıçdaroğlu. Ostatecznie jednak wspólnym kandydatem opozycyjnej koalicji został Kılıçdaroğlu, co spotkało się z krytyką części środowisk antyerdoğanowskich. Wątpliwości dotyczyły przede wszystkim jego wcześniejszych porażek wyborczych, ograniczonej zdolności do mobilizowania młodszych wyborców oraz tego, czy będzie w stanie skutecznie przełamać dominację Erdoğana.

Ostateczna porażka Kılıçdaroğlu w wyborach prezydenckich w 2023 roku oraz zwycięstwo Erdoğana potwierdziły obawy tej części opozycyjnego elektoratu, która wskazywała na ograniczoną zdolność kandydata CHP do przełamania dominacji obozu rządzącego. Wynik wyborów pogłębił debatę na temat przywództwa w CHP i stał się jednym z czynników prowadzących do późniejszego kryzysu wewnątrz partii.

Presja prawno-instytucjonalna wobec CHP

19 marca 2025 roku İmamoğlu został zatrzymany pod zarzutami „korupcji” oraz „terroryzmu”. CHP określiła jego zatrzymanie jako „próbę zamachu stanu przeciwko przyszłemu prezydentowi” (BBC News Türkçe, 2025a).

Metropolia Stambułu jest instytucją nie tylko symboliczną, ale również niezwykle istotną pod względem ekonomicznym. Partia kontrolująca Stambuł może uzyskać bardzo silny wpływ polityczny i finansowy w skali całego kraju. Ekremowi İmamoğlu unieważniono dyplom uniwersytecki jeszcze przed zatrzymaniem (BBC News Türkçe, 2025b), a zgodnie z tureckim prawem kandydaci na urząd prezydenta muszą posiadać wyższe wykształcenie. Wobec licznych oskarżeń oraz postępowań prawnych sytuacja, w której znalazł się Ekrem İmamoğlu, znacząco ograniczyła jego możliwości aktywnego uczestnictwa w polityce.

İmamoğlu stanowił rosnące wyzwanie polityczne dla obozu rządzącego, szczególnie po ponownym zwycięstwie w wyborach na burmistrza Stambułu. Jego pozycja była istotna nie tylko z uwagi na popularność wśród części elektoratu opozycyjnego, lecz także z powodu sprawowanej kontroli nad jedną z najważniejszych instytucji samorządowych w Turcji. Znaczenie Stambułu dodatkowo wzmacniał spór wokół projektu Kanału Stambulskiego, wobec którego İmamoğlu konsekwentnie zajmował krytyczne stanowisko.

W tym kontekście działania wobec İmamoğlu można interpretować jako element szerszej presji prawno-instytucjonalnej wywieranej na CHP. Pogarszająca się sytuacja gospodarcza, rosnące koszty życia oraz malejące zaufanie części społeczeństwa do polityki gospodarczej rządu zwiększały znaczenie potencjalnych alternatyw politycznych. Jednocześnie relacje władz tureckich ze Stanami Zjednoczonymi oraz ograniczona skala międzynarodowej krytyki wobec sytuacji politycznej w Turcji mogły sprzyjać tworzeniu warunków umożliwiających zaostrzenie  działań wobec opozycji.

Argumentem wspierającym taką interpretację może być moment podjęcia działań wobec İmamoğlu. Decyzje dotyczące jego dyplomu oraz postępowania prawne pojawiły się w czasie, gdy jego pozycja polityczna była szczególnie silna po kolejnych zwycięstwach w Stambule. Z tej perspektywy działania te mogą być odczytywane nie tylko jako kwestie prawne, lecz także jako instrument ograniczania potencjalnego kandydata opozycji w przyszłych wyborach prezydenckich.

Transfery elit i lokalne osłabianie CHP

W kolejnych miesiącach CHP zaczęła doświadczać serii problemów zarówno na poziomie lokalnym, jak i parlamentarnym. Proces ten miał dwa zasadnicze wymiary. Pierwszym była presja prawno-administracyjna wobec polityków i samorządowców związanych z CHP, drugim zaś transfery części elit opozycyjnych do obozu rządzącego. W rezultacie sukces wyborczy partii w 2024 roku nie przełożył się automatycznie na trwałe wzmocnienie jej pozycji instytucjonalnej.

Przykładem tego procesu było przejście posła z Mersinu, Hasana Ufuka Çakıra, z CHP do AKP po wcześniejszym jego odejściu z partii (Sayın, 2025). Podobny wymiar miały wydarzenia w samorządach. Keçiören, jedna z największych dzielnic Ankary, przez lata była kojarzona z konserwatywnym elektoratem i dominacją prawicy. Zwycięstwo CHP w tej dzielnicy w wyborach lokalnych w 2024 roku miało więc istotne znaczenie symboliczne. Późniejsza rezygnacja burmistrza Mesuta Özarslana z CHP, po sporze z kierownictwem partii, pokazała jednak kruchość części lokalnych sukcesów opozycji (BBC News Türkçe, 2026a).

Szczególnie istotne były działania wobec burmistrzów związanych z CHP. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ogłosiło czasowe zawieszenie pięciu burmistrzów CHP z Avcılar, Büyükçekmece, Gaziosmanpaşa, Ceyhan i Seyhan w związku z toczącymi się postępowaniami (BBC News Türkçe, 2025d). W Gaziosmanpaşa, po odsunięciu Hakana Bahçetepe, wybór nowego przewodniczącego rady miejskiej doprowadził do przejęcia kontroli nad gminą przez kandydata AKP, Eraya Karadeniza (BBC News Türkçe, 2025f). W praktyce oznaczało to, że formalny sukces wyborczy CHP został częściowo ograniczony przez decyzje administracyjne i układ sił w lokalnych organach przedstawicielskich.

W podobnym kontekście należy odczytywać sprawę İnana Güneya, burmistrza Beyoğlu, wobec którego prokuratura zażądała kary do 35 lat więzienia (BBC News Türkçe, 2026b), oraz Ümita Erkola, przewodniczącego CHP w Ankarze, zatrzymanego i aresztowanego w związku ze śledztwem dotyczącym İzmiru. Również sprawa Manavgatu, gdzie były burmistrz Niyazi Nefi Kara został skazany na wieloletnią karę więzienia (Gazete Oksijen, 2026), wpisuje się w szerszy obraz presji prawnej wobec struktur samorządowych kontrolowanych przez CHP.

Drugim wymiarem tego procesu były transfery polityczne do AKP. Przejście burmistrzyni metropolitalnej Aydın, Özlem Çerçioğlu, do AKP miało szczególne znaczenie symboliczne, ponieważ była ona jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci CHP w samorządach (BBC News Türkçe, 2025e). Podobnie odebrano przejście Özlem Vural Gürzel, pełniącej obowiązki burmistrza Beykoz, oraz Burcu Köksal, burmistrzyni Afyonkarahisaru, do obozu rządzącego (BBC News Türkçe, 2025c; BBC News Türkçe, 2026c). Tego typu transfery można interpretować jako przykłady kooptacji lokalnych elit, ponieważ osłabiają one zdolność CHP do utrzymania kontroli nad strukturami zdobytymi w wyborach.

Wydarzeń z lat 2025-2026 nie należy zatem analizować wyłącznie jako serii odrębnych przypadków korupcyjnych, personalnych lub lokalnych. Razem tworzą one szerszy wzorzec, w którym instytucje państwowe, postępowania sądowe, decyzje administracyjne oraz mechanizmy kooptacji politycznej wpływają na zdolność CHP do działania jako skuteczna opozycja. W tym sensie kryzys CHP nie wynika jedynie z jej wewnętrznych słabości, lecz także z asymetrii władzy i zasobów między partią rządzącą a opozycją. Jak podkreślają Vincenzo Bove i Mauricio Rivera, celem kooptacji jest zwiększenie ograniczeń dla działań zbiorowych oraz zmniejszenie zdolności opozycji do mobilizacji przeciwko elitom rządzącym (Bove i Rivera, 2015, cyt. za: Skrzypek, 2023, s. 285).

Z perspektywy teorii kooptacji elit wydarzenia te można interpretować jako próbę ograniczenia skutków zwycięstwa CHP w wyborach lokalnych w 2024 roku. Sukces wyborczy opozycji nie został całkowicie unieważniony formalnie, ale jego polityczne konsekwencje zostały osłabione przez presję prawną, zawieszenia, przejęcia lokalnych struktur oraz transfery elit do obozu rządzącego. W rezultacie CHP, mimo zdobycia wielu ważnych samorządów, zaczęła tracić część zdolności do efektywnego zarządzania i budowania ogólnokrajowej alternatywy wobec AKP.

Konkluzja

W jaki sposób partia CHP, mimo sukcesu wyborczego w 2024 roku, pozostaje podatna na kryzys wewnętrzny i procesy kooptacji elit? Odpowiedź na to pytanie wymaga uwzględnienia kilku wzajemnie powiązanych czynników: presji prawno-administracyjnej, kooptacji lokalnych elit, asymetrii zasobów między partią rządzącą a opozycją oraz wewnętrznych napięć organizacyjnych w samej CHP. Zwycięstwo w wyborach lokalnych nie przełożyło się automatycznie na trwałą konsolidację pozycji opozycji, ponieważ partia zaczęła funkcjonować w warunkach nasilonej presji instytucjonalnej i politycznej.

Wybory lokalne z 2024 roku były dla obozu rządzącego poważnym sygnałem ostrzegawczym. Sukces CHP pokazał, że partia ta może stać się realnym zagrożeniem dla dominacji AKP, zwłaszcza jeśli byłaby w stanie utrzymać kontrolę nad dużymi miastami, skonsolidować poparcie społeczne i wyłonić wiarygodnego kandydata na prezydenta. Z tej perspektywy późniejsze działania wobec polityków i samorządowców CHP można interpretować jako próbę ograniczenia politycznych skutków zwycięstwa opozycji.

Teoria kooptacji elit pozwala lepiej uchwycić ten mechanizm. Jak wskazuje Maerz, podmioty posiadające duży potencjał zagrożenia dla przetrwania reżimów autokratycznych mogą być kooptowane poprzez zapewnienie im instytucjonalnej inkluzji lub korzyści materialnych (Maerz, 2020, cyt. za: Skrzypek, 2023, s. 67). W przypadku CHP szczególne znaczenie miały transfery lokalnych elit do AKP, ponieważ osłabiały one zdolność partii do utrzymania kontroli nad strukturami zdobytymi w wyborach. Proces ten nie dotyczył jednak wyłącznie kooptacji. Towarzyszyły mu również działania sądowe, decyzje administracyjne oraz postępowania wobec polityków związanych z CHP.

Szczególnie istotnym elementem kryzysu stała się decyzja 36. Izby Cywilnej Sądu Apelacyjnego w Ankarze, dotycząca zjazdów CHP – 38. Zjazdu Zwyczajnego oraz 21. Zjazdu Nadzwyczajnego – zorganizowanych w 2023 roku. Unieważnienie ich oraz przekazanie na mocy decyzji sądowej przewodnictwa partii Kemalowi Kılıçdaroğlu stworzyło nową oś napięcia wewnątrz CHP (Euronews Polska, 2026). Decyzja ta została zakwestionowana przez Özgüra Özela i jego zwolenników, co doprowadziło do pogłębienia rywalizacji między dwoma ośrodkami przywództwa w partii.

Konflikt pomiędzy Özgürem Özelem a Kemalem Kılıçdaroğlu może znacząco osłabić zdolność CHP do działania jako spójna siła opozycyjna. W warunkach presji zewnętrznej podział wewnętrzny staje się szczególnie niebezpieczny, ponieważ ogranicza zdolność partii do mobilizacji wyborców, budowania jednolitej strategii oraz przygotowania się do kolejnych wyborów prezydenckich. W tym sensie kryzys CHP nie jest wyłącznie skutkiem sporów personalnych, lecz stanowi element szerszego procesu ograniczania sprawczości opozycji w systemie politycznym Turcji.

Cały analizowany proces – obejmujący postępowania sądowe, decyzje administracyjne, transfery elit oraz spór o przywództwo w CHP – pokazuje, że wynik wyborów nie zawsze przekłada się na realną zmianę układu władzy. Sukces wyborczy opozycji może zostać osłabiony przez działania instytucjonalne, asymetrię zasobów oraz mechanizmy kooptacji. Przypadek CHP pokazuje więc, że głównym problemem tureckiej opozycji nie jest jedynie zdobycie poparcia społecznego, lecz także zdolność do ochrony tego poparcia przed presją systemową.

Ostatecznie kryzys CHP należy analizować nie tylko jako problem jednej partii, ale jako symptom szerszego stanu tureckiego systemu politycznego. Jeśli opozycja, mimo zwycięstwa wyborczego, nie jest w stanie utrzymać zdobytych pozycji instytucjonalnych i przekształcić sukcesu lokalnego w trwałą alternatywę władzy, oznacza to głębszy problem jakości demokracji. W tym sensie przyszłość CHP, spór o jej przywództwo oraz zdolność partii do przeciwstawienia się kooptacji elit będą miały znaczenie nie tylko dla samej opozycji, lecz także dla przyszłego kształtu systemu politycznego Turcji.

Bibliografia

Baş, Y. C. (2021). Turkey after the July 2016 coup d’état: Selected aspects. Adam Mickiewicz University. https://www.academia.edu/128083912/Can_Yakup_Ba%C5%9F_2021_Turcja_po_zamachu_stanu_z_lipca_2016_roku_Wybrane_zagadnienia_Turkey_after_the_July_2016_coup_d_%C3%A9tat_Selected_aspects

BBC News Türkçe. (2025a). Ekrem İmamoğlu gözaltına alındı, tepkiler ne oldu? https://www.bbc.com/turkce/articles/c62xekg686yo

BBC News Türkçe. (2025b). Ekrem İmamoğlu’nun üniversite diploması iptal edildi: “Bu yolda yıkılmam”. https://www.bbc.com/turkce/articles/c20l25vj2wxo

BBC News Türkçe. (2025c). Beykoz Belediye Başkan Vekili Gürzel AKP’ye katıldı. https://www.bbc.com/turkce/articles/c78nx14n7m1o

BBC News Türkçe. (2025d). İstanbul ve Adana’da 5 CHP’li belediye başkanı görevlerinden alındı. https://www.bbc.com/turkce/articles/cm26pe1m2dlo

BBC News Türkçe. (2025e). Özlem Çerçioğlu AKP’ye katıldı: “Alnım ak, başım dik”. https://www.bbc.com/turkce/articles/c4gm37vgn5xo

BBC News Türkçe. (2025f). Gaziosmanpaşa Belediyesi’nde yönetim AKP’ye geçti. https://www.bbc.com/turkce/articles/crk23kmjr86o

BBC News Türkçe. (2026a). CHP’den istifa eden Mesut Özarslan kimdir? https://www.bbc.com/turkce/articles/cgqg25wv4kgo

BBC News Türkçe. (2026b). Görevinden uzaklaştırılan Beyoğlu Belediye Başkanı İnan Güney hakkında 35 yıla kadar hapis istendi. https://www.bbc.com/turkce/articles/c2087pgjz82o

BBC News Türkçe. (2026c). CHP’den istifa eden Burcu Köksal AKP’ye katıldı. https://www.bbc.com/turkce/articles/c626824j2l6o

Bove, V., & Rivera, M. (2015). Elite co-optation, repression, and coups in autocracies. International Interactions, 41(3), 453–479.

Dollbaum, J. M. (2017). Curbing protest through elite co-optation? Regional protest mobilization by the Russian systemic opposition during the “For Fair Elections” protests 2011–2012. Journal of Eurasian Studies, 8(2), 109–122.

Euronews Polska. (2026, 25 maja). Policja weszła do siedziby partii opozycyjnej CHP z gazem łzawiącym. “Odwołaj swoich pseudomafiosów”. https://pl.euronews.com/2026/05/25/policja-weszla-do-siedziby-partii-opozycyjnej-chp-z-gazem-lzawiacym-odwolaj-swoich-pseudom

Freedom House. (2026). Turkey. https://freedomhouse.org/country/turkey.

Gandhi, J., & Przeworski, A. (2007). Authoritarian institutions and the survival of autocrats. Comparative Political Studies, 40(11), 1279–1301.

Gazete Oksijen. (2026). Mahkemeden karar çıktı: Manavgat Belediye Başkanı’na 45 yıl hapis cezası. https://gazeteoksijen.com/turkiye/mahkemeden-karar-cikti-manavgat-belediye-baskanina-45-yil-hapis-cezasi-275667

Maerz, S. F. (2020). The many faces of authoritarian persistence: A set-theory perspective on the survival strategies of authoritarian regimes. Government and Opposition, 55(1), 64–87. https://doi.org/10.1017/gov.2018.17

McFaul, M. (2001). Russia’s unfinished revolution: Political change from Gorbachev to Putin. Cornell University Press.

Sayın, A. (2025). Üç milletvekili AKP’ye katıldı: Transferler meclisteki dengeleri nasıl etkiledi? BBC Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/articles/c5yv6q19102o

Shleifer, A., & Treisman, D. (2000). Without a map: Political tactics and economic reform in Russia. MIT Press.

Skrzypek, M. (2023). Zmiany funkcji opozycji w systemach politycznych wybranych państw Europy Środkowo-Wschodniej (2008–2019) [Rozprawa doktorska, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu].

Svolik, M. W. (2012). The politics of authoritarian rule. Cambridge University Press.