W lutym 2025 roku Sudan i Rosja ogłosiły podpisanie porozumienia, które może znacząco zmienić układ sił w rejonie Morza Czerwonego oraz w całej Afryce Wschodniej. Po wielu latach negocjacji władze w Chartumie zgodziły się na utworzenie rosyjskiej bazy morskiej w Port Sudanie, w północno-wschodniej części kraju. We wrześniu tego samego roku oba państwa podpisały w Moskwie protokół o współpracy gospodarczej i handlowej oraz listy intencyjne dotyczące inwestycji w sektorach transportu, infrastruktury i bankowości. Jednocześnie Rosja konsekwentnie rozwija w Afryce instrumenty tzw. „miękkiej siły”, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, zwiększając liczbę stypendiów dla studentów z kontynentu oraz intensyfikując współpracę akademicką. Dzięki tym porozumieniom Moskwa może zyskać strategiczny przyczółek w regionie, uzyskując tym samym dostęp do szlaków morskich prowadzących ku Oceanowi Indyjskiemu oraz możliwość pogłębienia swoich wpływów politycznych i gospodarczych na kontynencie afrykańskim. Sudan, pogrążony w krwawej wojnie domowej, liczy na rozwój współpracy z zagranicą, a co za tym idzie – napływ kapitału i wsparcie militarne. Zawarte porozumienia budzą wiele wątpliwości, zwłaszcza w kontekście ryzyka dalszej destabilizacji oraz pogłębiania zależności krajów Globalnego Południa od Rosji.

Zarys współpracy rosyjsko-sudańskiej

Stosunki dyplomatyczne między Sudanem a Rosją zostały nawiązane w latach 60. XX wieku, niedługo po tym, jak Sudan uzyskał niepodległość w 1956 roku. Związek Radziecki dążył wówczas do umocnienia swoich wpływów w Afryce w ramach zimnowojennej rywalizacji z Zachodem^[1]. Radziecka pomoc dla Sudanu ograniczała się do zapewnienia dostaw broni, wsparcia technicznego i doradztwa w zakresie wojskowości^[2]. Ważnym elementem ówczesnych relacji była również współpraca w zakresie edukacji – tysiące studentów z krajów afrykańskich, w tym z Sudanu, studiowało w Związku Radzieckim, głównie na kierunkach medycznych, technicznych i wojskowych^[3]. Po rozpadzie Związku Radzieckiego relacje rosyjsko-sudańskie miały ograniczony charakter. Ożywienie tych relacji nastąpiło dopiero w drugiej połowie lat 90. i na początku XXI wieku, po dojściu do władzy Omara al-Baszira. Sudan, pozostający w izolacji od Zachodu z powodu zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych podczas konfliktu w Darfurze oraz nałożonych w ich następstwie sankcji, poszukiwał alternatywnych partnerów do współpracy^[4]. Putinowska Rosja, dążąca do odbudowy swojej pozycji międzynarodowej po wojnie w Gruzji i aneksji Krymu oraz do rozszerzenia wpływów w Afryce, stała się dla Sudanu naturalnym partnerem. Współpraca obejmowała przede wszystkim sprzedaż rosyjskiego uzbrojenia oraz szkolenie sudańskich oficerów w rosyjskich akademiach wojskowych^[5].

Punktem zwrotnym w relacjach rosyjsko-sudańskich było spotkanie prezydenta Omara al-Baszira z Władimirem Putinem w 2017 roku w Soczi. To właśnie wtedy pojawiła się propozycja utworzenia rosyjskiej bazy morskiej nad Morzem Czerwonym, w Port Sudanie. Chociaż projekt ten nie został wówczas zrealizowany z powodu obalenia prezydenta al-Baszira i wybuchu wojny domowej, koncepcja rosyjskiej obecności wojskowej w regionie nie została porzucona. Moskwa utrzymywała kontakty z nowymi władzami wojskowymi Sudanu, oferując wsparcie polityczne, militarne i inwestycyjne w zamian za dostęp do surowców, w tym złota^[6], oraz możliwość korzystania z portów w rejonie Morza Czerwonego^[7]. Po zamachu stanu przeprowadzonym w 2021 roku przez generała Abdela Fattaha al-Burhana Moskwa wykorzystała pogłębiający się kryzys polityczny i gospodarczy w Sudanie, aby wzmocnić swoje wpływy. Podmioty powiązane z Grupą Wagnera — w tym spółka Meroe Gold — uzyskały dostęp do sudańskich złóż złota i infrastruktury logistycznej, łącząc działalność wydobywczą ze wsparciem udzielanym lokalnym ugrupowaniom zbrojnym^[8]. Jednocześnie Rosja konsekwentnie rozwija działania w ramach tzw. „miękkiej siły”, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, zapowiadając zwiększenie liczby stypendiów dla studentów z Afryki^[9]. W 2024 roku w oficjalnych komunikatach rosyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych po szczytach Rosja–Afryka (Russia-Africa Partnership Forum) podkreślano znaczenie rozszerzenia programów akademickich oraz informowano o przyznaniu ponad pięciu tysięcy stypendiów państwowych dla studentów z Afryki na rok akademicki 2025/2026^[10].

Punktem kulminacyjnym współpracy polityczno-wojskowej między Rosją a Sudanem były rozmowy prowadzone w lutym 2025 roku dotyczące szczegółów utworzenia rosyjskiej bazy morskiej w Port Sudanie^[11]. Według doniesień medialnych strony wyraziły gotowość do zawarcia porozumienia, które miałoby przewidywać rozmieszczenie w bazie do 300 żołnierzy oraz czterech okrętów, w tym jednostek o napędzie jądrowym^[12]. Nie ma jednak oficjalnego potwierdzenia, że umowa została podpisana i weszła w życie. Z kolei podczas rozmów w Moskwie we wrześniu 2025 roku Sudan i Rosja uzgodniły szereg wspólnych projektów inwestycyjnych obejmujących transport, infrastrukturę i sektor finansowy. Porozumienie zakłada modernizację zniszczonej w wyniku wojny domowej sieci kolejowej, rozbudowę portów morskich – w tym wspomnianego już wielokrotnie portu w Port Sudanie – oraz rozwój infrastruktury drogowej i mostów^[13]. Według innych źródeł porozumienie obejmuje również modernizację lotnisk i infrastruktury lotniczej, w tym budowę nowych terminali pasażerskich oraz współpracę w sektorze finansowym. W jej ramach rosyjskie instytucje mają wspierać Bank Centralny Sudanu w szkoleniu specjalistów oraz tworzeniu nowoczesnych systemów płatniczych^[14].

Znaczenie współpracy rosyjsko-sudańskiej

Znaczenie dla Rosji

Dla Rosji współpraca z Sudanem ma wielowymiarowe znaczenie. Po pierwsze, planowana baza morska w Port Sudanie ma kluczowe znaczenie strategiczne dla Moskwy. Zapewniałaby Rosji stały dostęp do Morza Czerwonego – jednego z najważniejszych szlaków żeglugowych świata. Dzięki dostępowi do tego miejsca Rosja mogłaby uzyskać trwały przyczółek wojskowy, pozwalający jej na projekcję siły w regionie dotychczas zdominowanym przez mocarstwa globalne i regionalne – Stany Zjednoczone, Chiny, Turcję, Francję oraz państwa Zatoki Perskiej, zwłaszcza Arabię Saudyjską i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Obecność Rosji w tej części świata ma więc nie tylko wymiar militarny, lecz także polityczny i gospodarczy, umożliwiając Moskwie udział w rywalizacji o kontrolę nad szlakami handlowymi, zasobami naturalnymi oraz politycznymi wpływami w niestabilnych państwach Afryki Wschodniej.

Po drugie, rosnąca obecność Rosji w Sudanie wpisuje się w szerszą strategię Kremla, której celem jest odbudowa wpływów utraconych po rozpadzie Związku Radzieckiego. W ostatnich latach Rosja systematycznie zwiększa swoją aktywność w Afryce – zarówno poprzez umowy wojskowe obejmujące wsparcie dla lokalnych rządów i organizacji paramilitarnych, jak i poprzez inwestycje w sektor surowcowy, zwłaszcza w wydobycie złota i diamentów.

Po trzecie, Sudan stał się dla Rosji ważnym narzędziem w omijaniu międzynarodowych sankcji. Współpraca w sektorze surowcowym, zwłaszcza handel złotem, pozwala Moskwie pozyskiwać twardą walutę poza zasięgiem zachodnich instytucji finansowych, a tym samym częściowo łagodzić skutki sankcji i utrzymywać przepływy kapitału.

Znaczenie dla Sudanu

Po pierwsze, Sudan liczy na rosyjskie inwestycje infrastrukturalne i napływ kapitału, które mogłyby przyczynić się do odbudowy gospodarki zniszczonej przez trwającą wojnę domową. Porozumienia z 2025 roku dają na to realną szansę, ponieważ przewidują kompleksowe rozwiązania obejmujące modernizację portów, rozbudowę infrastruktury kolejowej oraz rozwój projektów energetycznych.

Po drugie, Sudan potrzebuje silnego partnera militarnego, który jest w stanie wzmocnić jego struktury bezpieczeństwa. W obliczu wewnętrznej niestabilności i rywalizacji między frakcjami wojskowymi, współpraca z Rosją zapewnia dostęp do uzbrojenia, doradztwa oraz szkoleń wojskowych — co dla władz w Chartumie może mieć kluczowe znaczenie w utrzymaniu kontroli nad podzielonym terytorium.

Po trzecie, współpraca z Rosją daje Sudanowi możliwość przełamania izolacji dyplomatycznej. Po latach sankcji i ograniczonych kontaktów z Zachodem współpraca z Moskwą staje się dla Chartumu sposobem na wzmocnienie swojej pozycji wobec aktywności innych graczy międzynarodowych, takich jak Stany Zjednoczone, Chiny, Turcja czy państwa Zatoki Perskiej.

Po czwarte, sektor wydobycia złota pozostaje jedną z głównych gałęzi sudańskiej gospodarki. W kraju działają rosyjskie firmy realizujące projekty poszukiwawcze i eksploatacyjne w regionie Morza Czerwonego. Dzięki temu Sudan może uzyskać dostęp do nowoczesnych technologii i dodatkowego finansowania, choć jednocześnie istnieje ryzyko dalszego uzależnienia gospodarki od eksploatacji zasobów naturalnych oraz ograniczenia przejrzystości finansowej w sektorze wydobywczym.

Znaczenie dla krajów Zachodu

Dla państw Zachodu współpraca między Rosją a Sudanem może być powodem poważnych obaw pod względem strategicznym i stanowić kolejne wyzwanie dla międzynarodowego porządku bezpieczeństwa.

Po pierwsze, planowana rosyjska baza morska w Port Sudanie oznacza rozszerzenie obecności militarnej Moskwy w rejonie Morza Czerwonego. Dotychczas obszar ten pozostawał pod wpływem sojuszników Zachodu, zwłaszcza Stanów Zjednoczonych, Egiptu i Arabii Saudyjskiej. Pojawienie się Rosji może zaburzyć dotychczasowy układ sił i zwiększyć ryzyko napięć w regionie, szczególnie w kontekście rosnącej aktywności Huti, którzy atakują statki na Morzu Czerwonym, skutecznie destabilizując żeglugę międzynarodową.

Po drugie, współpraca Moskwy z Chartumem wpisuje się w szerszy kontekst rywalizacji o wpływy w Afryce. Rosja – podobnie jak Chiny – wykorzystuje słabość rządów państw afrykańskich, oferując im wsparcie militarne i gospodarcze w zamian za dostęp do zasobów naturalnych i baz wojskowych. Moskwę i wiele państw afrykańskich łączą również narastające antyzachodnie nastroje, oparte na niechęci do dawnych mocarstw kolonialnych i krytyce polityki Stanów Zjednoczonych oraz Unii Europejskiej wobec krajów Globalnego Południa. Dla Zachodu oznacza to dalsze ograniczenie jego roli politycznej i gospodarczej na kontynencie.

Po trzecie, zaangażowanie Rosji w sudański sektor złota podważa skuteczność zachodnich sankcji. Handel złotem pozwala Moskwie nabywać obce waluty i omijać system SWIFT, co z kolei utrudnia Zachodowi wywieranie presji gospodarczej na Rosję.

Po czwarte, obecność Rosji w Sudanie zwiększa ryzyko dalszej destabilizacji regionu. Pojawiają się doniesienia, że Moskwa wspiera zarówno siły rządowe (SAF), jak i paramilitarne Siły Szybkiego Wsparcia (RSF), co dodatkowo pogłębia chaos i utrwala trwający konflikt wewnętrzny. Takie działania utrudniają wysiłki pokojowe podejmowane przez podmioty międzynarodowe, takie jak ONZ czy Unia Afrykańska. Obawy budzi również działalność Grupy Wagnera, która wciąż działa w Afryce – jest zaangażowana w trwającą wojnę domową w Sudanie, a także oskarżana o wspieranie lokalnych reżimów na całym kontynencie afrykańskim.

^[1] Bilateral Relations: Sudan, Embassy of the Russian Federation in the Republic of Sudan, 28 września 2025. https://sudan.mid.ru/en/dvustoronnie_otnosheniya/?TSPD_101_R0=08765fb817ab20000af7bc6bb4c2eca388421fc6ee86f688e2fc707e24861fec47077fe6344b51a208ad3c05bc1430008b11d2aeab655d51326c7a633b32021723078f2e780bc6880838a09d3ac5481cf4a8e8d570eaeccc38dcfebbfc734ac6

^[2] Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume E-6, Documents on Africa, 1973–1976: Document 55 – Soviet Military Policy in the Third World, U.S. Department of State, 21 października 1976. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76ve06/d55

^[3] Assessment of the Soviet program to provide free overseas tertiary-education to foreign nationals, Central Intelligence Agency, 1978 (odtajniony 1986), s. 1. [RAPORT]

^[4] UN Security Council Resolution 1556, 30 lipca 2004, s. 3-5.

^[5] G. Lanfranchi, K. de Bruijne, The Russians are coming! Russia’s growing presence in Africa and its implication for European policy, Netherlands Institute of International Relations Clingendael, 2022, s. 30-32. [RAPORT]

^[6] Według oficjalnych danych produkcja złota w Sudanie w 2024 roku wyniosła ok. 64 tony, z czego ponad 80 % pochodziło z górnictwa rzemieślniczego (ASGM). Sudan pozostaje jednym z największych producentów złota w Afryce, zajmując piąte miejsce na kontynencie pod względem wielkości wydobycia. A. Soliman, S. Baldo, Gold and the war in Sudan: How regional solutions can support an end to conflict, Chatham House, 2025, s. 9-10.; S. Ekanem, Top 10 gold-producing countries in Africa, Business Insider Africa, 7 sierpnia 2024. https://africa.businessinsider.com/local/markets/top-gold-producing-countries-in-africa/z3kmxbz

^[7]  N. Tsamalashvili, Russia’s Naval Base in Port Sudan: A Gateway to Africa and the Indian Ocean, HORN International Institute for Strategic Studies, 5 marca 2025. https://horninstitute.org/russias-naval-base-in-port-sudan-a-gateway-to-africa-and-the-indian-ocean/

^[8] M. Johnson, O. Aliaj, J. Franklin, Yevgeny Prigozhin secretly used JPMorgan and HSBC for Wagner payments, Financial Times, 24 września 2024. https://www.ft.com/content/4e6062da-61b6-4f2e-8995-52793225f77e

^[9] Joint Statement of the First Ministerial Conference of the Russia-Africa Partnership Forum (Russian Federation, Sirius Federal Territory, 10 November 2024), The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation, 11 listopada 2024. https://mid.ru/en/foreign_policy/russia_africa/1980876/?TSPD_101_R0=08765fb817ab200076dc28aede185ab75f1d9fa7d1d5c6fb216bf995afbba5eb7fe602ebdc0dca92089ca68490143000e008d53ed58ca54dff359b857bb356940179d4f46b8d942d981efd38701f752fddc22a1e7941b3ad5408ea38d1d56d0e

^[10] Russia Allocates 5K Full-Ride University Scholarships for African Students, The Moscow Times, 16 października 2025. https://www.themoscowtimes.com/2025/10/16/russia-allocates-5k-full-ride-university-scholarships-for-african-students-a90829

^[11] Russian Red Sea base deal still on the table, Sudanese FM says, Reuters, 12 lutego 2025. https://www.reuters.com/world/russia-sudan-agree-red-sea-naval-base-sudanese-foreign-minister-says-2025-02-12/

^[12] ​​Sudan, Russia Agree on Port Sudan Naval Base, Asharq Al-Awsat, 13 lutego 2025. https://english.aawsat.com/arab-world/5111715-sudan-russia-agree-port-sudan-naval-base

^[13] Sudan, Russia sign economic cooperation deals targeting post-war reconstruction, Sudan Tribune, 24 września 2025. https://sudantribune.com/article/305380

^[14] Russia–Sudan Comprehensive Agreement: Infrastructure, Finance, and Strategic Expansion in the Horn of Africa, African Security Analysis (ASA), 2 października 2025. https://www.africansecurityanalysis.org/reports/russia-sudan-comprehensive-agreement-infrastructure-finance-and-strategic-expansion-in-the-horn-of-africa