Półwysep Anatolijski od czasów starożytnych stanowił obszar strategiczny ze względu na swoje położenie geograficzne. Żyzne tereny, przecinające się szlaki handlowe czy bogactwo zasobów sprzyjało rozwojowi silnych ośrodków władzy. Aby umocnić swoją pozycję regionalną, wykorzystano rozległą linię brzegową umożliwiającą dostęp do czterech akwenów: Morza Czarnego, Morza Egejskiego, morza Marmara oraz Morza Śródziemnego. W tym celu konieczna była dobrze uzbrojona i zmobilizowana flota marynarki wojennej.
Choć Imperium Bizantyjskie rozwinęło technikę wojen morskich, dzięki m.in. wykorzystywaniu „ognia greckiego”, to jednak Imperium Osmańskie opanowało ją w znacznie szerszym stopniu. Turecka kontrola nad kluczowymi szlakami handlowymi towarów luksusowych jak np. przyprawy, jedwab czy oleje zapachowe, umożliwiły osiągnięcie wysokich zysków ze sprzedaży i transportu tych dóbr. Hayreddin Barbarossa, korsarz na usługach Wysokiej Porty, rozpoczął erę dominacji Osmanów nad południowym i wschodnim Morzem Śródziemnym. Wraz z postępującą degradacją państwa potęga tureckiej floty oraz kontrola nad odległymi prowincjami słabła. W okresie republikańskim marynarka wojenna Turcji była stopniowo modernizowana, jednakże nie mogła wykorzystać swojego pełnego potencjału ze względu na izolacjonistyczną politykę kemalistów.
Zmiany w tureckiej flocie wojskowej zaczęły postępować wraz z rządami AKP, a Admirał Cem Gürdeniz stał się ich ideowym twórcą. Jego koncepcja „Błękitnej Ojczyzny” (tur. Mavi Vatan), po raz pierwszy pojawiła się w debacie nad bezpieczeństwem w 2006 r. Zakłada ona zwiększenie aktywności Turcji na obszarach morskich, co ma zagwarantować korzyści ekonomiczne, strategiczne i polityczne. Głównym narzędziem służącym do osiągnięcia tego celu jest siła tureckiej marynarki wojennej. Wizja ta spotkała się z krytyką krajów sąsiadujących, takich jak Grecja, która wskazuje na łamanie prawa międzynarodowego[1]. Bowiem Ankara i Ateny odmiennie interpretują przepisy Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza, dotyczące wyodrębnienia wyłącznych stref ekonomicznych. Główną osią tego sporu międzynarodowego są granice na Morzu Egejskim[2]. Podważanie ładu regionalnego i globalnego wiąże się z przyjęciem asertywnej polityki przez Recepa Tayyipa Erdoğana. Izolacjonizm i płynięcie z nurtem polityki zagranicznej Zachodu, charakterystyczne dla kemalistów, zostały zastąpione prowadzeniem aktywnej dyplomacji przez AKP.
Mapa 1: Terytorialny zasięg wizji Mavi Vatan
Źródło: Mavi Vatan Logosu Hakkında, Mavivatan.net, 03.05.2020 r., https://mavivatan.net/mavi-vatan-logosu-hakkinda/, (dostęp: 05.12.2025 r.).
Koncepcja Mavi Vatan stała się oficjalną doktryną morską Turcji w 2017 r., wraz z objęciem dowództwa nad sztabem floty przez Cihata Yaycı. Decyzja ta wiąże się również z ważnym procesem przemian w państwie, bowiem po nieudanym zamachu stanu z 2016 r. AKP zdominowało turecką scenę polityczną. Rezultatem tej transformacji była nie tylko zmiana ustroju kraju, ale także czystka przeprowadzona w strukturach armii. Wojsko tradycyjnie stanowiło bastion establishmentu kemalistowskiego, przez co wielokrotnie dokonywało interwencji w ład wewnętrzny. Powiązanie sił zbrojnych z zamachowcami z 2016 r. umożliwiło głębokie reformy na najwyższych stanowiskach w sztabie, czego efektem było wydalenie oficerów o prozachodnich poglądach. Zabieg ten, w połączeniu z przyjęciem jastrzębiej postawy w polityce zagranicznej, dobrze uzupełniała rewizjonistyczna koncepcja Błękitnej Ojczyzny. Republika Turcji dąży do maksymalizacji swojej siły, celem osiągnięcia statusu hegemona regionalnego i mocarstwa na skalę globalną.
Wprowadzenie wizji Mavi Vatan do dyplomacji tureckiej spowodowało szereg negatywnych rezultatów dla relacji z sąsiadami oraz wewnątrz NATO. Przede wszystkim Ankara zintensyfikowała nacisk na egzekwowanie delimitacji na Morzu Egejskim, zgodnej z doktryną Błękitnej Ojczyzny. Warto zauważyć, że od 2016 r. liczbę zarejestrowanych przekroczeń przestrzeni powietrznej Grecji przez Turcję na tym obszarze cechuje wzrost. Rekord naruszeń odnotowano dnia 11.08.2022 r., kiedy to tureckie myśliwce 110 razy wtargnęły na teren kontrolowany prawnie przez Ateny[3]. Należy pamiętać, że oba te państwa są sojusznikami w ramach Paktu Północnoatlantyckiego, a zwiększenie napięcia i prawdopodobieństwo potencjalnego konfliktu wpływa destabilizująco na wszystkich członków organizacji. Pomimo tych działań oraz prowadzenia indywidualistycznej polityki międzynarodowej przez prezydenta Erdoğana, Turcja wciąż uważa NATO za kluczowy filar bezpieczeństwa[4].
Spojrzenie ministrów spraw zagranicznych Ahmeta Davutoğlu i Mevlüta Çavuşoğlu na stosunki zagraniczne Ankary zostało zastąpione przez nowe poglądy Hakana Fidana. Pozycja, którą prezentuje obecny szef tureckiej dyplomacji, w dalszym ciągu ma na celu zwiększenie siły i podniesienie statusu państwa na arenie globalnej, jednakże nie jest ona oparta wyłącznie o realizm polityczny, a ponadto cechuje się łagodniejszym charakterem. Zabieg ten ma za zadanie ocieplenie wizerunku Turcji, przy jednoczesnym pozostaniu na dotychczasowej drodze. Warto zauważyć, że ta zmiana nie przyniosła jeszcze oczekiwanych rezultatów w kontekście sporu z Atenami. Minister obrony narodowej Grecji, Nikos Dendias, uznał Republikę Turcji za największe zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa. Dodatkowo zapowiedział uzbrojenie kontrolowanych terytoriów Morza Egejskiego w celu szybkiego reagowania i odstraszania potencjalnych tureckich intruzji[5].
Poszerzenie kontroli na obszarach morskich przez Turcję ma także głębszy kontekst geopolityczny. Ankara dąży do osiągnięcia statusu hubu energetycznego, łączącego bogaty w paliwa kopalne Bliski Wschód z europejskimi rynkami o dużym zapotrzebowaniu na energię. Mimo że nie dysponuje wystarczającymi złożami ropy naftowej i gazu, wykorzystuje swoje korzystne położenie geograficzne i przesyła te zasoby z krajów trzecich, jak chociażby Irak, czego przykładem jest rurociąg Kirkuk-Ceyhan. Sytuacja uległa zmianie wraz z odkryciem pokładów węglowodorów we wschodnim basenie Morza Śródziemnego na przełomie XX i XXI w. Turcja, chcąc wykorzystać ich pełen potencjał, rozszerzyła swoją strefę kontroli morskiej przy pomocy wizji Błękitnej Ojczyzny. W tej sytuacji powstało kolejne ogniwo konfliktu regionalnego pomiędzy Ankarą a zrzeszonymi Atenami, Tel-Awiwem i Nikozją – państwa te zawarły porozumienie dotyczące wydobycia i eksportu gazu ziemnego do Europy. Grecja, Cypr oraz Izrael stworzyły sojuszniczą oś, mającą na celu również połączenie Unii Europejskiej i Bliskiego Wschodu siecią energetyczną. Projekt Great Sea Interconnector (GSI), zainicjowany przez przywódców regionalnych, został zapowiedziany już w 2022 r. Wizja spotkała się z aprobatą szeroko pojętego Zachodu, w tym Stanów Zjednoczonych Ameryki[6]. Ze względu na całkowite pominięcie w niej Turcji, Ankara od początku bojkotowała tę inicjatywę.
Aktorzy zaangażowani w GSI są również tureckimi rywalami politycznymi. W przypadku Grecji i Cypru konflikt opiera się o istnienie Tureckiej Republiki Cypru Północnego – uznawanego tylko przez Ankarę, państwa powstałego po wojnie z 1974 r. Oba kraje wykorzystywały ten spór w celu blokowania potencjalnej akcesji Turcji do UE. Natomiast stosunki turecko-izraelskie cechuje wysokie napięcie i wrogie nastawienie w relacjach bilateralnych. Zarówno Turcy, jak i Żydzi mają odmienne wyobrażenie o ładzie regionalnym, co można dostrzec na przykładzie sytuacji w porewolucyjnej Syrii. Dodatkowo Ankara jest jednym z głównych adwokatów sprawy palestyńskiej i nagłaśnia zbrodnie dokonane przez siły izraelskie w Strefie Gazy. Porozumienie wysokiego szczebla, jakim jest GSI, stwarza zagrożenie dla Turcji i uniemożliwia realizację nie tylko samej koncepcji hubu, ale także zwiększenia wpływów tego państwa na Morzu Śródziemnym. Ogranicza to również możliwość interakcji z Bliskim Wschodem, strategicznym obszarem dla handlu Republiki. Należy jednak zauważyć, że w ostatnich latach doszło do spowolnienia zacieśniania grecko-cypryjsko-izraelskiego porozumienia energetyczno-elektrycznego. Powodem tego jest destabilizacja regionalna powstała po wojnie izraelsko-palestyńskiej oraz po utworzeniu islamistycznego rządu Ahmada asz-Szary w Syrii[7]. Opóźnianie realizacji GSI jest korzystne z perspektywy Turcji, gdyż pozwala na kontynuowanie wizji Mavi Vatan bez realnych przeszkód.
Podążanie za ideą Błękitnej Ojczyzny także umożliwia Ankarze zbliżenie w relacjach z Libią. Jak można zauważyć na Mapie 1, obszar Morza Śródziemnego, do którego prawo rości sobie Turcja, tworzy korytarz pomiędzy Kretą a Cyprem. Zredukowanie wyłącznej strefy ekonomicznej obu greckich państw ma za zadanie utworzyć morską granicę turecko-libijską. Celem tego zabiegu jest pogłębienie handlu surowcami energetycznymi z Afryki Północnej na szerszą skalę. Przeszkodą utrudniającą realizację tego przedsięwzięcia jest sytuacja wewnętrzna w Libii. W wyniku przedłużającej się wojny domowej, powstałej po upadku rządów Muammara Kaddafiego, państwo to podzielone jest na dwa ośrodki władzy. Pierwszym z nich, ze stolicą w Tobruku, dowodzi generał Chalifa Haftar, który posiada wsparcie Libijskiej Armii Narodowej (LNA). Drugi zaś kontroluje Rząd Zgody Narodowej (GNA), z siedzibą w Trypolisie. Władze AKP udzielając wsparcia GNA dążyły do bilateralnego zbliżenia, które odblokowałoby eksport węglowodorów do Republiki. Aby umocnić rządy swojego afrykańskiego sojusznika, Turcja w 2019 r. wysłała swoje siły zbrojne na terytorium libijskie. Dodatkowo w 2023 r. oba państwa podpisały porozumienie o wydzierżawieniu portu w Al-Chums na 99 lat, w celu budowy tureckiej bazy marynarki wojennej[8]. Ankara w ten sposób zyskuje nie tylko w perspektywie regionalnej, stając się lokalnym gwarantem bezpieczeństwa, ale także tworzy przyczółek umożliwiający ekspansję tureckiego kapitału w południowej części Morza Śródziemnego.
Mapa 2: Morska granica turecko-libijska zgodna z wizją Mavi Vatan
Źródło: M. Hakki Casin, ANALYSIS - Strategic, legal aspects of Turkey-Libya deal, Anadolu Ajansı, 13.12.2019 r., https://www.aa.com.tr/en/africa/analysis-strategic-legal-aspects-of-turkey-libya-deal/1673079, (dostęp: 06.12.2025 r.).
Władze w Ankarze pragną konsolidacji i porozumienia w podzielonej przez konflikt wewnętrzny Libii. Dążenia Turcji do zakończenia wojny domowej w tym państwie opierają się na przyjęciu postawy mediatora w sporze. Proces pojednawczy ma przyspieszyć odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych oraz de facto umocnić pozycję Ankary w regionie. Tureccy decydenci postanowili, że negocjacje z Chalifą Haftarem przeprowadzi İbrahim Kalın – szef Narodowej Organizacji Wywiadowczej (MİT)[9]. Prezydent Erdoğan wykorzystuje także pozytywny wizerunek Turcji w Libii do zacieśniania relacji handlowych. Warto zauważyć, że tureckie inwestycje w libijskiej gospodarce stanowią ważny element napędzający rozwój tego państwa, czego przykładem jest ekspansja konsorcjów budowlanych. Działania Ankary w tym kraju wpisują się w ideę Błękitnej Ojczyzny i służą maksymalizacji zysków ekonomicznych i strategicznych na Morzu Śródziemnym.
Realizacja politycznych zamierzeń Mavi Vatan byłaby niemożliwa bez silnej marynarki wojennej. Recep Tayyip Erdoğan, chcąc zwiększyć zdolności operacyjne tureckiej floty, rozpoczął intensywny proces ich modernizacji. Za symboliczny początek unowocześniania tej gałęzi sił zbrojnych można uznać 2015 r., kiedy to Ankara zamówiła od Hiszpanii wielofunkcyjny okręt desantowy z funkcją lekkiego lotniskowca. TCG Anadolu, wzorowany na iberyjskim projekcie Juan Carlos I, został zwodowany w 2019 r. i przystąpił do czynnej służby 4 lata później. Wykorzystuje on nowoczesną technologię powstałą przy współpracy obu aktorów. Jest to pierwsza jednostka w tureckiej flocie, która pozwala na zastosowanie dronów na morskim polu bitwy[10].
Rozbudowa marynarki wojennej Turcji do 2017 r. opierała się w głównej mierze na komponentach technologicznych państw NATO. W wyniku sankcji nałożonych przez USA na Republikę, która zakupiła rosyjskie systemy obrony S-400, kraj ten postanowił poszukać alternatywnych sposobów na pozyskanie nowoczesnych okrętów. Politycy AKP uznali rozwój tureckiej techniki wojskowej za element konieczny do utrzymania tempa modernizacji floty. Pierwszym sukcesem w tym obszarze było przyjęcie do służby fregaty TCG Istanbul w 2024 r. Wykorzystuje ona rodzimą technologię, taką jak chociażby rakietowe wyrzutnie pionowego startu (MILDAS)[11]. Turcja rozszerza swoją marynarkę wojenną o kolejne okręty tego typu, jak na przykład TCG Izmir i TCG Izmit (planowo mają zostać zwodowane w 2027 r.) oraz o 6 łodzi podwodnych klasy REIS, które działają już od 2024 r.
Kamieniem milowym w rozbudowie floty Turcji ma być powstanie pierwszego lotniskowca rodzimej produkcji. Prace konstrukcyjne nad okrętem rozpoczęto w 2025 r., a jego zwodowanie ma nastąpić po pięciu latach. Okręt MUGEM ma stosować najnowszą technologię oraz stanowić bazę zarówno dla samolotów, jak i dronów. Na uwagę zasługuje fakt, że Ankara jest wiodącym graczem na rynku bezzałogowych statków powietrznych, a model Bayraktar firmy Baykar zyskał globalną popularność. Dodatkowo Turcja rozpoczęła już proces produkcji myśliwców 5 generacji – TF KAAN, które w 2024 r. odbyły lot testowy[12]. Kompozycja obu maszyn powietrznych umożliwi Turcji osiągnięcie przewagi podczas potencjalnych walk. Posiadanie lotniskowca MUGEM będzie świadczyć o sile militarnej i technologicznej państwa. Co więcej, oparcie budowy o turecką myśl techniczną rozwinie przemysł wojenny kraju.
Przyjęcie przez Turcję w 2017 r. wizji Mavi Vatan jako doktryny dyplomacji na obszarach morskich wynikało z chęci zwiększenia roli odgrywanej przez Ankarę na arenie międzynarodowej. Pokaz siły oraz prowadzenie polityki faktów dokonanych świadczy o wyrachowanym podejściu władz tureckich do stosunków zagranicznych. Oddziałuje to na kształt relacji regionalnych oraz postrzeganie Turcji w skali globalnej. Neoimperializm wybrzmiewający w realizacji koncepcji Błękitnej Ojczyzny pokazuje skalę ambicji w procesie odbudowy strefy wpływów opartej o geograficzny i historyczny zasięg państwa osmańskiego. Wykorzystanie pełni potencjału państwa tureckiego na oddziaływanie w tym obszarze
jest przejawem realizmu, który ignoruje dotychczas wypracowane normy prawa międzynarodowego. Dodatkowo konfrontacyjne i machiaweliczne podejście władz AKP służy osiągnięciu statusu potęgi światowej i maksymalizacji zysków politycznych państwa.
[1] Mavi Vatan doktrini nedir, Türkiye ve Yunanistan Doğu Akdeniz'de neden anlaşamıyor?, 31.07.2020 r., BBC News Türkçe, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-53606564, (dostęp: 2.12.2025 r.).
[2] Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, 10.12.1982 r., https://eur-lex.europa.eu/eli/convention/1998/392/oj/pol, (dostęp: 2.12.2025 r.).
[3] T. Kokkinidis, Turkey Violates Greece’s Airspace 110 Times in a Single Day, Greek Reporter, 15.08.2022 r., https://greekreporter.com/2022/09/15/turkey-violates-greece-airspace-110-times-single-day/, (dostęp: 03.12.2025 r.).
[4] Turkey's and NATO’s views on current issues of the Alliance,Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs, https://www.mfa.gov.tr/ii_---turkey_s-contributions-to-international-peace-keeping-activities.en.mfa#:~:text=Turkey%20maintains%20its%20position%20within,wide%20geography%20where%20NATO%20acts., (dostęp: 03.12.2025 r.).
[5] Greece arms Aegean islands, threatens Türkiye, Daily Sabah, 01.12.2025 r., https://www.dailysabah.com/politics/greece-arms-aegean-islands-threatens-turkiye/news (dostęp: 03.12.2025 r.).
[6] K. Bali, Yunanistan-Kıbrıs-İsrail üçlü GSI projesi çıkmazda,Deutche Welle, 16.09.2025 r., https://www.dw.com/tr/yunanistan-kıbrıs-i̇srail-üçlü-gsi-projesi-çıkmazda/a-74004947, (dostęp: 05.12.2025).
[7] Güney Kıbrıs, Yunanistan, İsrail ve ABD arasındaki enerji iş birliği güçleniyor,
Kıbrıs Postası, 07.11.2025 r., https://www.kibrispostasi.com/c58-GUNEY_KIBRIS/n581158-guney-kibris-yunanistan-israil-ve-abd-arasindaki-enerji-is-birligi-gucleniyor, (dostęp: 05.12.2025 r.).
[8] M. Üstün, Türkiye Libya’da askeri üs kuracak, Mildefin, 17.08.2023 r., https://www.mildefin.com/savunma-gundem/turkiye-libyada-askeri-us-kuracak/, (dostęp: 06.12.2025 r.).
[9] M. Semiz, Libya'da hükümet ve Rada silahlı grubu Türkiye arabuluculuğu ile uzlaştı, Anadolu Ajansı, 16.09.2025 r., https://www.aa.com.tr/tr/dunya/libyada-hukumet-ve-rada-silahli-grubu-turkiye-arabuluculugu-ile-uzlasti/3689249, (dostęp: 06.12.2025 r.).
[10] M. E. Bilgen, (L-400) TCG ANADOLU Çok Maksatlı Amfibi Gemisi, Mavivatan.net, 21.07.2024 r., https://mavivatan.net/l-400-tcg-anadolu-cok-maksatli-amfibi-gemisi/, (dostęp: 07.12.2025 r.).
[11] Turkish Navy unveil comprehensive 3-year modernization and expansion report, Türkiye Today, 10.05.2025 r., https://www.turkiyetoday.com/nation/turkish-navy-unveil-comprehensive-three-year-modernization-and-expansion-report-3201238, (dostęp: 07.12.2025 r.).
[12] KAAN,Türk Havacılık ve Uzay Sanayi A.Ş, https://www.tusas.com/urunler/ucak/ozgun-gelistirme/kaan, (dostęp: 07.12.2025 r.).
